راهنمای کامل سنجش تراکم استخوان و درمان‌های مرتبط برای حفظ سلامت استخوان‌ها

آخرین به‌روزرسانی در مارس 6, 2026 توسط گروه پزشکی ویستان

تراکم استخوان یکی از مهم‌ترین عواملی است که به سلامت استخوان‌ها و پیشگیری از بیماری‌های مرتبط با آن‌ها کمک می‌کند. سنجش تراکم استخوان ابزاری است که برای اندازه‌گیری وضعیت سلامتی استخوان‌ها استفاده می‌شود و می‌تواند به تشخیص بیماری‌هایی مانند پوکی استخوان کمک کند. در این مقاله، به بررسی تمامی جنبه‌های این تست، روش‌های مختلف آن، اهمیت انجام آن و چگونگی تفسیر نتایج می‌پردازیم.

A bone density test, also known as bone mass measurement or bone mineral density test, measures the strength and density of your bones as you approach menopause and, when the test is repeated sometime later, can help determine how quickly you are losing bone mass and density.

تست تراکم استخوان، که به آن اندازه‌گیری جرم استخوان یا تست تراکم مواد معدنی استخوان نیز گفته می‌شود، قدرت و تراکم استخوان‌های شما را زمانی که به یائسگی نزدیک می‌شوید اندازه‌گیری می‌کند و هنگامی که این تست در زمانی بعدی تکرار شود، می‌تواند کمک کند تا سرعت از دست دادن جرم و تراکم استخوان شما مشخص شود.

به نقل از سایت /www.hopkinsmedicine.org

فهرست مطالب

• 1 سنجش تراکم استخوان چیست؟
• 2 اهمیت سنجش تراکم استخوان
• 3 روش‌های سنجش تراکم استخوان
  • 3.1 1.         DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry)
  • 3.2 2. CT اسکن
  • 3.3 3. آزمایشات اولتراسوند
  • 3.4 4. اسکن بیوپسی استخوان
• 4 چه کسانی نیاز به سنجش تراکم استخوان دارند؟
• 5 تفسیر نتایج سنجش تراکم استخوان
• 6 نکات مهم قبل از انجام آزمایش تراکم استخوان
• 7 آزمایش تراکم استخوان در کدام قسمت‌های بدن انجام می‌شود؟
• 8 چند وقت یک بار باید آزمایش تراکم استخوان انجام داد؟
• 9 سنجش تراکم استخوان چقدر طول می کشد؟
• 10 آیا تست‌های دیگری برای سنجش تراکم استخوان و سلامت استخوان وجود دارد؟
  • 10.1 ·        توموگرافی کامپیوتری کمی (QCT)
  • 10.2 ·        توموگرافی کامپیوتری بیومکانیکی (BCT)
  • 10.3 ·        طیف‌سنجی چندپهنه‌ای فراصوتی رادیویی (REMS)
  • 10.4 ·        تست‌های دیگر در نواحی محیطی (غیر از ستون فقرات و لگن)
  • 10.5 ·        اولتراسوند پالس-اکو (P-EU)
• 11 درمان و پیشگیری از کاهش تراکم استخوان
• 12 قیمت سنجش تراکم استخوان
• 13 سوالات متداول
  • 13.1 سنجش تراکم استخوان چگونه انجام می‌شود؟
  • 13.2 چه زمانی باید سنجش تراکم استخوان انجام دهم؟
  • 13.3 نتایج سنجش تراکم استخوان به چه معناست؟
  • 13.4 آیا سنجش تراکم استخوان دردناک است؟
  • 13.5 آیا بعد از سنجش تراکم استخوان نیاز به اقدامات خاصی هست؟
  • 13.6 آیا سنجش تراکم استخوان ایمن است؟

سنجش تراکم استخوان چیست؟

سنجش تراکم استخوان (Bone Density Test) یا DEXA Scan  به فرآیند اندازه‌گیری چگالی و ضخامت استخوان‌ها گفته می‌شود. این آزمایش به ویژه برای ارزیابی خطر ابتلا به بیماری‌های استخوانی مانند پوکی استخوان (Osteoporosis) و استئومالاسی (Osteomalacia) مورد استفاده قرار می‌گیرد. پوکی استخوان یک بیماری است که در آن تراکم استخوان‌ها کاهش یافته و استخوان‌ها ضعیف‌تر و شکننده‌تر می‌شوند که این امر باعث افزایش خطر شکستگی‌ استخوان‌ها در فرد می‌شود.

سنجش تراکم استخوان معمولا از طریق یک دستگاه اشعه ایکس خاص به نام DEXA انجام می‌شود. این دستگاه با استفاده از دو پرتو اشعه ایکس با انرژی‌های مختلف، میزان جذب اشعه توسط استخوان‌ها را اندازه‌گیری می‌کند و نتیجه آن به صورت عددی ارائه می‌شود.

اهمیت سنجش تراکم استخوان

تراکم استخوان به عنوان یک شاخص مهم برای سلامت استخوان‌ها به حساب می‌آید. با افزایش سن، به خصوص در زنان پس از یائسگی، میزان تراکم استخوان کاهش می‌یابد. این کاهش می‌تواند به پوکی استخوان و در نتیجه افزایش خطر شکستگی استخوان‌ها منجر شود. بنابراین، سنجش تراکم استخوان به ویژه در افرادی که در معرض خطر این بیماری‌ها هستند، اهمیت دارد.

در مواردی که افراد علائم هشداردهنده‌ای مانند درد استخوان‌ها، شکستگی‌های مکرر یا کاهش قد را تجربه می‌کنند، سنجش تراکم استخوان می‌تواند به شناسایی مشکلات اولیه کمک کند. از دیگر دلایل انجام این آزمایش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ارزیابی خطر شکستگی استخوان
• تشخیص پوکی استخوان و پیشگیری از آن
• نظارت بر وضعیت درمان در بیماران مبتلا به پوکی استخوان
• پیش‌بینی خطر ابتلا به بیماری‌های مرتبط با استخوان‌ها

روش‌های سنجش تراکم استخوان

تست تراکم استخوان به روش‌های مختلفی انجام می‌شود که برخی از آن‌ها به شرح زیر هستند:

1.         DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry)

DEXA یا دوگانه‌انرژی اشعه ایکس یکی از رایج‌ترین و معتبرترین روش‌ها برای سنجش تراکم استخوان است. در این روش از اشعه ایکس با دو سطح انرژی مختلف استفاده می‌شود تا میزان جذب اشعه توسط استخوان‌ها اندازه‌گیری شود. این آزمایش معمولا در نواحی خاصی مانند ستون فقرات، لگن و ساعد انجام می‌شود. مزایای این روش شامل دقت بالا، ایمنی، و سرعت آن است.

2. CT اسکن

CT اسکن یا توموگرافی کامپیوتری یکی دیگر از روش‌های سنجش تراکم استخوان است که از فناوری پرتو ایکس برای ایجاد تصاویر مقطعی از بدن استفاده می‌کند. این روش معمولا برای بررسی جزئیات دقیق‌تر تراکم استخوان در برخی نواحی خاص بدن به کار می‌رود. اما از نظر هزینه، این روش گران‌تر از DEXA است و معمولا به عنوان یک گزینه مکمل استفاده می‌شود.

3. آزمایشات اولتراسوند

آزمایش اولتراسوند استخوان یکی دیگر از روش‌های آزمایش تراکم استخوان است که از امواج صوتی برای اندازه‌گیری چگالی استخوان‌ها استفاده می‌کند. این روش غیرتهاجمی و بدون اشعه ایکس است و معمولا برای ارزیابی وضعیت استخوان در مناطقی همچون مچ دست و پاشنه پا انجام می‌شود. اگرچه این روش دقت کمتری نسبت به DEXA دارد، اما می‌تواند برای غربالگری اولیه مورد استفاده قرار گیرد.

4. اسکن بیوپسی استخوان

این روش بیشتر در شرایط خاص پزشکی استفاده می‌شود و شامل نمونه‌برداری از استخوان برای تجزیه و تحلیل بیشتر است. این روش دقیق‌ترین روش برای ارزیابی سلامت استخوان‌هاست، اما به دلیل ویژگی‌های تهاجمی آن، تنها در شرایط خاص انجام می‌شود.

چه کسانی نیاز به سنجش تراکم استخوان دارند؟

برخی افراد به دلیل شرایط خاص پزشکی یا عوامل خطر مختلف ممکن است نیاز به انجام سنجش تراکم استخوان داشته باشند. از جمله این افراد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

– زنان بالای 65 سال یا زنان یائسه که عوامل خطر پوکی استخوان را دارند.

– مردان بالای 70 سال یا مردان میانسال با عوامل خطر مانند سیگار کشیدن یا مصرف الکل.

– افرادی که سابقه خانوادگی پوکی استخوان دارند.

– افرادی که داروهایی مصرف می‌کنند که ممکن است تراکم استخوان را کاهش دهند.

– افرادی که دارای اختلالات هورمونی یا تغذیه‌ای هستند.

– افرادی که به دلیل بیماری‌های مزمن مانند آرتریت روماتوئید یا بیماری‌های کلیوی تحت درمان هستند.

تفسیر نتایج سنجش تراکم استخوان

پس از انجام آزمایش سنجش تراکم استخوان، نتایج معمولا به صورت یک عدد به نام T-Score یا Z-Score گزارش می‌شود. این نتایج به شرح زیر تفسیر می‌شوند:

• :T-Scoreاین عدد نشان‌دهنده تفاوت تراکم استخوان فرد با تراکم استخوان یک فرد سالم در همان سن و جنس است. T-Score زیر -2.5 نشان‌دهنده پوکی استخوان است، در حالی که T-Score بین -1 و -2.5 ممکن است نشان‌دهنده کاهش تراکم استخوان (osteopenia) باشد.
• Z-Score: این عدد نشان‌دهنده تفاوت تراکم استخوان فرد با تراکم استخوان افرادی با سن، جنس و نژاد مشابه است. اگر Z-Score زیر -2 باشد، ممکن است نشان‌دهنده وجود مشکلات پزشکی باشد که به کاهش تراکم استخوان منجر شده است.

در زیر تحلیل نتایج آزمایش تراکم استخوان در قالب یک جدول آورده شده است:

در اینجا تحلیل نتایج آزمایش تراکم استخوان در قالب یک جدول آورده شده است:

امتیاز T-Score	وضعیت تراکم استخوان	معنی و توضیح
منفی یک و بالاتر (T-Score ≥ -1)	تراکم استخوان نرمال	تراکم استخوان در محدوده نرمال است و احتمال ابتلا به پوکی استخوان یا شکستگی کم است.
بین منفی یک و منفی دو و نیم (-1 ≤ T-Score < -2.5)	استئوپنی (کاهش جزئی تراکم استخوان)	تراکم استخوان کمتر از حد طبیعی است و ممکن است به پوکی استخوان منجر شود. اقدامات پیشگیرانه ضروری است.
منفی دو و نیم و پایین‌تر (T-Score ≤ -2.5)	پوکی استخوان (Osteoporosis)	تراکم استخوان به شدت کاهش یافته است و فرد در معرض خطر بالای شکستگی استخوان قرار دارد. درمان فوری و اقدامات پزشکی نیاز است.

این جدول به‌طور خلاصه وضعیت تراکم استخوان بر اساس امتیاز T-Score را نمایش می‌دهد و کمک می‌کند تا به‌راحتی مفهوم هر امتیاز و نیازهای درمانی آن را درک کنید.

نکات مهم قبل از انجام آزمایش تراکم استخوان

برای کسب دقت و صحت بیشتر در نتیجه آزمایش تراکم استخوان، رعایت چند نکته قبل از انجام آن ضروری است. این نکات به شما کمک می‌کنند که آزمایش با نتایج دقیق‌تری انجام شود و از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری کنید. نکات مهم عبارتند از:

1. عدم مصرف مکمل‌ها و مواد غذایی حاوی کلسیم: از 24 ساعت قبل از انجام آزمایش، از مصرف هرگونه مکمل کلسیم یا مواد غذایی حاوی کلسیم مانند شیر، لبنیات، سبزیجات برگ‌دار و ماهی‌های چرب خودداری کنید. مصرف کلسیم ممکن است بر دقت نتایج آزمایش تأثیر بگذارد.
2. پرهیز از استفاده از رنگ کنتراست: در صورتی که در 7 روز گذشته برای انجام سی تی اسکن از تزریق باریوم یا رنگ کنتراست استفاده کرده‌اید، باید این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید. این مواد می‌توانند در نتیجه آزمایش اختلال ایجاد کنند و دقت آن را کاهش دهند.
3. پوشیدن لباس‌های مناسب: در زمان انجام سنجش تراکم استخوان، باید لباس‌های راحت و گشاد به تن کنید که فاقد زیپ، بند فلزی یا دکمه‌های فلزی باشند. این اجزا ممکن است با دستگاه تداخل داشته باشند و دقت آزمایش را کاهش دهند.
4. اطلاع‌رسانی در مورد بارداری: در صورتی که باردار هستید یا مشکوک به بارداری هستید، باید پزشک را از این موضوع مطلع کنید. به‌طور معمول، انجام آزمایش تراکم استخوان در دوران بارداری توصیه نمی‌شود.
5. عدم همراه داشتن وسایل فلزی: قبل از انجام آزمایش، از همراه داشتن هرگونه وسیله فلزی مانند کلید، سکه، زیورآلات، ساعت و… خودداری کنید. این اشیاء می‌توانند باعث ایجاد تداخل در نتایج آزمایش شوند.
6. اطمینان از اعتبار دفترچه بیمه: پیش از انجام آزمایش، مطمئن شوید که دفترچه بیمه شما معتبر است و شامل هزینه‌های این آزمایش می‌شود.
7. اطلاع‌رسانی در مورد بیماری‌ها و داروهای مصرفی: هرگونه بیماری یا داروی خاصی که مصرف می‌کنید، باید به پزشک معالج اطلاع داده شود. این اطلاعات می‌تواند بر نتایج آزمایش تاثیر بگذارد.
8. استحمام قبل از آزمایش: توصیه می‌شود قبل از انجام سنجش تراکم استخوان استحمام کنید هرگونه آلودگی یا مواد خارجی که ممکن است روی پوست شما باشد، را از بین ببرید.

آزمایش تراکم استخوان در کدام قسمت‌های بدن انجام می‌شود؟

سنجش تراکم استخوان می‌تواند در بخش‌های مختلف بدن انجام شود. نواحی معمولی که برای این آزمایش انتخاب شده‌اند عبارتند از:

• ستون فقرات کمری: این بخش از بدن یکی از نواحی رایج برای سنجش تراکم استخوان است.
• گردن: این ناحیه نیز به‌طور معمول برای انجام آزمایش تراکم استخوان استفاده می‌شود.
• استخوان ران: استخوان ران یکی دیگر از محل‌های استاندارد برای انجام این آزمایش است.

علاوه بر این، امروزه آزمایش تراکم استخوان از مچ دست و ساعد نیز انجام می‌شود. این دو ناحیه برای افرادی که دچار بیماری‌های روماتیسمی هستند و به‌دلیل علل مختلف شکستگی‌های مکرر در مچ دست دارند، بسیار مفید است.

چند وقت یک بار باید آزمایش تراکم استخوان انجام داد؟

اگر شما مبتلا به پوکی استخوان هستید و تحت درمان قرار دارید، ممکن است پزشک شما درخواست کند که این آزمایش را به‌طور سالیانه انجام دهید. این آزمایش به‌ویژه برای ارزیابی تاثیر داروهای مصرفی در تغییرات تراکم استخوان‌ها و نظارت بر وضعیت سلامت استخوان‌ها اهمیت دارد. در برخی موارد، پزشک ممکن است دستور دهد که این آزمایش با فواصل زمانی کوتاه‌تری انجام شود تا روند درمان و اثرگذاری داروها بررسی گردد.

سنجش تراکم استخوان چقدر طول می کشد؟

آزمایش تراکم استخوان معمولا حدود 30 دقیقه طول می کشد. بسته به اینکه چه تعداد از استخوان‌های شما نیاز به اسکن دارند، ممکن است آزمایش شما کمی کوتاه‌تر یا طولانی‌تر باشد.

آیا تست‌های دیگری برای سنجش تراکم استخوان و سلامت استخوان وجود دارد؟

علاوه بر DXA، تست‌های دیگری نیز برای ارزیابی سلامت استخوان‌ها وجود دارند. برخی از این تست‌ها به اندازه DXA رایج نیستند، اما ممکن است اطلاعات مفیدی فراتر از تراکم استخوان ارائه دهند یا کمک کنند تا مشخص شود که چه کسانی نیاز به انجام DXA دارند.

·        توموگرافی کامپیوتری کمی (QCT)

QCT  یک اندازه‌گیری سه‌بعدی از تراکم استخوان ارائه می‌دهد. این تست می‌تواند اعدادی تولید کند که برای تشخیص پوکی استخوان و استفاده در کنار سیستم FRAX (ابزاری برای ارزیابی خطر شکستگی) مفید باشند. بیشتر انواع تست‌های QCT همان نوع T-score را برای تراکم معدنی استخوان در ناحیه لگن به‌طور مشابه با DXA فراهم می‌کنند.

انجام این تست در ستون فقرات می‌تواند اندازه‌گیری تراکم معدنی استخوان فقط در استخوان‌های اسفنجی داخل مهره‌ها را ارائه دهد. این نوع اندازه‌گیری ستون فقرات ممکن است در صورتی که استخوان‌های ستون فقرات شما دچار بیماری‌های دژنراتیو شده باشد، ترجیح داده شود. QCT اندازه DXA رایج نیست زیرا دسترسی محدود، دوز بالاتر اشعه و عدم کارایی در نظارت بر درمان برای بیشتر بیماران دارد.

·        توموگرافی کامپیوتری بیومکانیکی (BCT)

BCT  یک فناوری پیشرفته است که از داده‌های حاصل از سی‌تی‌اسکن برای اندازه‌گیری تراکم معدنی استخوان استفاده می‌کند. معمولاً این تست در سی‌تی‌اسکنی که قبلاً انجام داده‌اید یا برای دلایل بالینی در آینده انجام خواهید داد (به شرطی که اسکن شامل تصویری از لگن و/یا ستون فقرات پایین شما باشد، برای مثال سی‌تی‌اسکن شکم/لگن برای ارزیابی درد شکمی) انجام می‌شود. BCT همچنین از تجزیه و تحلیل مهندسی (تحلیل المان محدود یا FEA) برای تخمین استحکام استخوان (یا اندازه‌گیری قدرت شکست استخوان) استفاده می‌کند.

·        طیف‌سنجی چندپهنه‌ای فراصوتی رادیویی (REMS)

 REMS یک روش قابل حمل است که از اشعه استفاده نمی‌کند و سنجش تراکم استخوان در ناحیه لگن و ستون فقرات را فراهم می‌آورد.

·        تست‌های دیگر در نواحی محیطی (غیر از ستون فقرات و لگن)

این نوع تست‌ها تراکم استخوان یا سایر پارامترها را در اسکلت محیطی اندازه‌گیری می‌کنند، یعنی در بازو، پا، مچ دست، انگشتان یا پاشنه. نمونه‌هایی از این تست‌ها عبارتند از:

• pDXA  (اسکن دوگانه انرژی اشعه ایکس محیطی)
• pQCT  _توموگرافی کامپیوتری کمی محیطی)
• QUS  (اولتراسوند کمی QUS که قابل حمل است و از اشعه استفاده نمی‌کند، می‌تواند برای تخمین خطر شکستگی استفاده شود. این تست قادر به تشخیص پوکی استخوان نبوده و برای نظارت بر درمان مفید نیست.

نتایج این نوع تست‌ها قابل مقایسه با اندازه‌گیری‌های DXA مرکزی نیستند و بنابراین تفسیر آن‌ها برای اهداف تشخیصی دشوار است و اغلب به تست‌های بیشتری نیاز است. این تست‌ها عمدتا به‌عنوان تست‌های غربالگری برای کمک به شناسایی افرادی که احتمالا از انجام تست‌های تراکم استخوان در ناحیه لگن یا ستون فقرات بهره‌مند خواهند شد، استفاده می‌شوند. تست‌های غربالگری قادر به تشخیص دقیق پوکی استخوان نیستند و نباید برای ارزیابی اثرگذاری داروهای پوکی استخوان استفاده شوند.

·        اولتراسوند پالس-اکو (P-EU)

این تست از اشعه استفاده نمی‌کند و ضخامت استخوان‌های قشری را در نواحی اسکلت محیطی با دستگاه دستی اندازه‌گیری می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که بین اندازه‌گیری‌های P-EU و تراکم معدنی استخوان اندازه‌گیری‌شده توسط DXA در ناحیه لگن همبستگی قابل توجهی وجود دارد.

درمان و پیشگیری از کاهش تراکم استخوان

در صورت تشخیص پوکی استخوان یا کاهش تراکم استخوان، درمان‌های مختلفی وجود دارد که می‌توانند به بهبود وضعیت استخوان‌ها کمک کنند. از جمله این درمان‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

– داروها: داروهایی مانند بیسفوسفونات‌ها، استروژن و داروهای تقویت‌کننده استخوان می‌توانند برای تقویت استخوان‌ها و جلوگیری از شکستگی‌ها مفید باشند.

– ورزش: انجام تمرینات مقاومتی و تمرینات وزنه‌برداری می‌تواند به تقویت استخوان‌ها و افزایش تراکم آن‌ها کمک کند.

– تغذیه: مصرف مواد مغذی مانند کلسیم و ویتامین D برای حفظ سلامت استخوان‌ها بسیار مهم است.

– رژیم غذایی سالم: پرهیز از مصرف زیاد کافئین، الکل و سیگار کشیدن نیز از عوامل موثر در حفظ سلامت استخوان‌هاست.

قیمت سنجش تراکم استخوان

اسکن (DEXA) بسته به چند عامل متغیر است، از جمله مکان انجام آزمایش (بیمارستان، کلینیک یا مرکز تخصصی)، نوع دستگاه استفاده‌شده، منطقه جغرافیایی و بیمه‌ای که فرد تحت پوشش دارد. در ایران، هزینه آزمایش تراکم استخوان 1403 ممکن است در حدود 150 هزار تومان تا 1 میلیون تومان یا بیشتر متغیر باشد.

برای اطمینان از قیمت دقیق، بهتر است که از مراکز آزمایشگاهی، بیمارستان‌ها یا کلینیک‌ها اطلاعات به‌روز و دقیق را دریافت کنید. همچنین، اگر بیمه دارید، ممکن است بخشی از هزینه تحت پوشش بیمه قرار گیرد.

جمع بندی

سنجش تراکم استخوان ابزاری حیاتی برای ارزیابی سلامت استخوان‌ها و پیشگیری از بیماری‌های استخوانی نظیر پوکی استخوان است. این آزمایش به روش‌های مختلف می‌تواند وضعیت تراکم استخوان‌ها را اندازه‌گیری کرده و خطر ابتلا به شکستگی‌ها و مشکلات استخوانی را شناسایی کند. در نهایت، این تست باید بخشی از چکاپ‌های منظم افراد، به‌ویژه در سنین بالاتر یا کسانی که دارای عوامل خطر هستند، قرار گیرد. پیشگیری و درمان به‌موقع می‌تواند کیفیت زندگی را افزایش داده و از آسیب‌های جدی به استخوان‌ها جلوگیری کند.

چکیده

سنجش تراکم استخوان یک آزمایش مهم پزشکی است که به تشخیص و ارزیابی خطر بیماری‌های استخوانی مانند پوکی استخوان کمک می‌کند. روش‌های مختلفی برای انجام این تست وجود دارد، از جمله DEXA، CT اسکن، اولتراسوند و اسکن بیوپسی استخوان. این آزمایش‌ به ویژه در افرادی که در معرض خطر پوکی استخوان هستند، اهمیت دارد و می‌تواند به پیشگیری و درمان به موقع بیماری‌های استخوانی کمک کند. همچنین، تفسیر دقیق نتایج این آزمایش می‌تواند به پزشکان کمک کند تا بهترین روش درمان را برای هر فرد انتخاب کنند.

سوالات متداول